Jeżeli beneficjent pozostaje w małżeństwie objętym ustawową wspólnością majątkową, pojawia się pytanie: czy świadczenie z fundacji rodzinnej trafia do jego majątku osobistego, czy do majątku wspólnego małżonków? Obowiązujące przepisy nie rozstrzygają tego wprost.
Majątek fundacji a majątek beneficjenta
Fundacja rodzinna jest odrębną osobą prawną. Gromadzi mienie, zarządza nim w interesie beneficjentów i spełnia na ich rzecz świadczenia. Świadczenie może polegać na przekazaniu pieniędzy, rzeczy lub praw, a także na oddaniu określonego składnika majątku do korzystania.
Dopóki dany składnik należy do fundacji, beneficjent nie staje się jego właścicielem tylko dlatego, że może korzystać ze wsparcia fundacji. Dotyczy to również jego małżonka.
Osobnej oceny wymaga natomiast sytuacja, w której fundacja przenosi majątek na beneficjenta. Wówczas trzeba ustalić, do której masy majątkowej w jego małżeństwie trafi otrzymane przysporzenie.
Wspólność majątkowa
Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte podczas jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.
Do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności oraz otrzymane przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej. W katalogu tym nie wymieniono odrębnie świadczeń z fundacji rodzinnej.
Przemawia to za zaliczaniem standardowych świadczeń nabywanych podczas wspólności do majątku wspólnego, jeżeli nie zachodzi konkretna podstawa ich wyłączenia.
Przykładowo, fundacja przyznaje zamężnej córce fundatora 300 tys. zł. Okoliczność, że tylko córka jest beneficjentką, nie wystarcza do uznania tej kwoty za jej majątek osobisty. Nie przesądza o tym również przelew na rachunek prowadzony wyłącznie na jej nazwisko. Indywidualny rachunek bankowy może bowiem służyć do przechowywania środków należących do majątku wspólnego.
Czy świadczenie można potraktować jak darowiznę?
Argumentem za osobistym charakterem świadczenia jest jego podobieństwo do darowizny. Beneficjent otrzymuje przysporzenie nieodpłatnie, a jego przekazanie realizuje wolę fundatora i często służy sukcesji rodzinnego majątku. Z ekonomicznego punktu widzenia wypłata z fundacji może więc pełnić funkcję zbliżoną do darowizny dokonanej bezpośrednio przez rodzica.
Podobieństwo to nie oznacza jednak, że obie czynności mają taką samą podstawę prawną. Świadczenie spełnia fundacja, dysponująca własnym majątkiem. Wypłata realizuje uprawnienie beneficjenta ukształtowane zgodnie z ustawą i statutem. Nie musi wynikać z umowy darowizny.
Można zatem argumentować za stosowaniem przepisów dotyczących darowizny przez analogię. Problem polega na tym, że prowadziłoby to do rozszerzenia wyjątku od wspólności na przysporzenie, którego przepis wyraźnie nie wymienia.
W mojej ocenie silniejsze podstawy ma obecnie stanowisko, że standardowe świadczenia nabywane podczas ustawowej wspólności majątkowej zasilają majątek wspólny małżonków. Trzeba jednak zaznaczyć, że istnieje konkurencyjna interpretacja i nie jest to kwestia bezsporna.

Status beneficjenta a prawo do konkretnej wypłaty
Za osobistym charakterem świadczeń próbuje się również argumentować niezbywalnością praw beneficjenta. Skoro uprawnienia przypisano konkretnej osobie, mogłoby się wydawać, że wszystkie uzyskiwane na ich podstawie korzyści powinny należeć wyłącznie do niej.
Ustawa rozdziela jednak te zagadnienia. Przewiduje bowiem niezbywalność praw i obowiązków beneficjenta, ale wyraźnie wyłącza z tej zasady jego wierzytelności. Czym innym jest więc status beneficjenta, a czym innym konkretne roszczenie o wypłatę pieniędzy.
Czy fundator może rozstrzygnąć sprawę w statucie?
Fundator może chcieć zapisać w statucie, że wszystkie świadczenia będą wchodziły do majątku osobistego beneficjentów. Takie postanowienie dokumentuje jego wolę. Nie traktowałbym go jednak jako samodzielnego i pewnego sposobu wyłączenia świadczeń z majątku wspólnego.
Należy odróżnić określenie osoby uprawnionej do otrzymania świadczenia od ustalenia skutków jego nabycia w stosunkach majątkowych małżeńskich. Swoboda fundatora w kształtowaniu kręgu beneficjentów nie oznacza automatycznie możliwości jednostronnego modyfikowania tych stosunków.
Podobnie należy ocenić uchwałę zarządu wskazującą, że wypłata następuje do majątku osobistego, oraz taki sam opis w tytule przelewu. Mogą one wyrażać zamierzony cel, ale nie zastępują podstawy prawnej pozwalającej go osiągnąć.
Jak zadbać o osobisty charakter świadczeń?
Jeżeli osobisty charakter przyszłych świadczeń stanowi istotne założenie planu sukcesyjnego, warto uwzględnić go również w umowie majątkowej beneficjenta i jego małżonka.
Można rozważyć notarialne ograniczenie wspólności w odpowiednio określonym zakresie albo ustanowienie zwykłej rozdzielności majątkowej. Wymagają one zgodnej decyzji obojga małżonków.
Potrzeba jednoznacznej regulacji
Fundacja rodzinna ma służyć planowaniu sukcesji w perspektywie wielu lat, a nawet pokoleń. Tymczasem tak podstawowa kwestia jak przynależność świadczenia do majątku osobistego beneficjenta albo majątku wspólnego małżonków pozostaje przedmiotem sporu. Fundator powinien móc przewidzieć skutki przekazania majątku, a beneficjent – wiedzieć, jakie prawa nabywa.
Zasadne byłoby zatem wyraźne określenie w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, że świadczenia z fundacji rodzinnej wchodzą do majątku osobistego beneficjenta, chyba że fundator postanowi inaczej. Taki kierunek wskazano już w rekomendacjach przeglądu ustawy. Nadal potrzebne jest jednak przełożenie go na konkretną regulację.
To przykład zmiany, która zwiększałaby przewidywalność fundacji rodzinnej i ułatwiała realizację jej celu sukcesyjnego. Przy kolejnych pracach legislacyjnych warto poświęcić uwagę właśnie takim rozwiązaniom – usuwającym rzeczywiste wątpliwości, bez podważania założeń, na których fundatorzy oparli swoje wieloletnie plany.


